Jean Améry

Poza winą i karą.
Próby przełamania podjęte przez złamanego

Z posłowiem Piotra Weisera

Przełożył Ryszard Turczyn
Wydawnictwo Homini s.c., Kraków, lipiec 2007, 244s.
(wydanie oryginalne: Jenseits von Schuld und Sühne.
Bewältigungsversuche eines Überwältigten
Klett-Cotta, Stuttgart 1977, 156 S.)


Jean Améry napisał cykl esejów zatytułowany Poza winą i karą w dwie dekady po uwolnieniu z obozu koncentracyjnego w Bergen-Belsen. Przedstawia tutaj skrajny przypadek, jakim są funkcjonowanie intelektulisty w obozie oraz tortury. Człowiek intelektu, powiada Améry, przywykł podawać w wątpliwość istnienie władzy, w obozie jednak brakuje ku temu jakichkolwiek przesłanek: "W potwornym i nieprzezwyciężalnym kształcie wznosiła się przed więźniem władza państwa SS, rzeczywistość, której nie dało się obejść i która przez to na koniec zaczynała się wydawać rozsądna." Refleksje Améry'ego, jego konstrukcje myślowe i jego dialektyka, otworzyły zupełnie nową perspektywę w toczącym się w tamtych latach "dyskursie o Auschwitz".
Améry zdiagnozował bezsilność umysłu, który w obozie nie dość że nie stanowi dla intelektualisty oparcia, to wręcz prowadzi "wprost ku tragicznej dialektyce samozniszczenia". Améry w swoich esejach myśli przeciwko sobie samemu. Jest bezkompromisowo szczery i w prowokacyjny sposób nawołuje do niedowierzania samemu sobie.


Foto: Lutz Möhring

Jean Améry urodził się w roku 1912 w Bad Ischl (Austria) jako Hans Mayer. Młody pomocnik księgarski i pracownik Wyższej Szkoły Ludowej w "czerwonym Wiedniu" utrzymuje kontakty z Kołem Wiedeńskim. Po anszlusie Austrii w roku 1938 wraz z żoną ucieka do Antwerpii.
W roku 1943, po wpadce jego grupy, w której działał jako członek ruchu oporu, Hans Mayer zostaje osadzony w belgijskiej twierdzy Breendonck i poddany brutalnym torturom. Następne dwa lata spędza w obozach koncentracyjnych Auschwitz (gdzie poznaje pisarza Primo Leviego), Dora-Mittelbau oraz Bergen-Belsen. Po wyzwoleniu wraca do Antwerpii. Z trudem utrzymuje się z pisania artykułów, głównie do gazet szwajcarskich. W roku 1955 przybiera pseudonim Jean Améry, będący anagramem jego nazwiska.
Z chwilą opublikowania Poza winą i karą (1966) nazwisko Jeana Améry'ego z dnia na dzień staje się głośne. W roku 1968 ukazuje się Über das Altern. Revolte und Resignation, w 1976 esej Hand an sich legen. Diskurs über den Freitod. Próby literackie Améry'ego nie przynoszą mu uznania. W przeciwieństwie do dzieł eseistycznych i filozoficznych powieści-eseje Lefeu oder Der Abbruch (1974) oraz Charles Bovary, Landarzt (1978) przyjęto raczej chłodno. Jean Améry odbiera sobie życie 17 października 1978 roku. Jego prochy spoczywają w Wiedniu.

Recenzje:

1.

Jakub Winiarski, Fenomenologia bólu i ofiary, Portal nieszuflada.pl, 20.07.2007

2.

Juliusz Kurkiewicz, Jekyll i Hyde na torturach, "Gazeta Wyborcza", 6.11.2007

3.
Dariusz Czaja, Laboratorium Auschwitz, Tygodnik Powszechny, dodatek "Książki w Tygodniku", 28.10.07
4.
Tomasz Stawiszyński, Z głębi resentymentu, internetowy dwutygodnik "artPapier", 15.11.2007
5.
Z zagłady sie nie wychodzi, z prof. Michałem Głowińskim rozmawia Justyna Sobolewska, "Dziennik", 4.12.2007
6.
Anna Ziębińska-Wnuk, Umysł w sytuacji granicznej, Akcent, 1/2008
7.
Lothar Quinkenstein, Rozjaśniająca rozmowa z samym sobą i z innymi, Czas Kultury, 6/2007
8.
Kinga Piotrowiak, Character indelibilis, FA-art, 1/2008
projekt | książki/autorzy | imprezy | informacje | echa medialne | linki | kontakt