Gottfried Benn

Nigdy samotniej i inne wiersze (1912-1955)

Ten najobszerniejszy z dotychczasowych zbiór polskich przekładów wierszy wielkiego niemieckiego poety ukazał się w wyborze i opracowaniu Zdzisława Jaskuły w kwietniu 2011 roku nakładem Biura Literackiego we Wrocławiu.
Wiersze tłumaczyli: Sława Lisiecka, Jacek St. Buras, Zdzisław Jaskuła, Andrzej Kopacki i Tomasz Ososiński. Ok. 200 stron.
(Wydanie oryginalne: Gottfried Benn, Sämtliche Werke. Stuttgarter Ausgabe. Klett-Cotta, Stuttgart 1986 -2003).


Jeden z najsłynniejszych poetów niemieckojęzycznych w XX wieku. Wielkie kontrowersje - entuzjazm młodych twórców i czytelników literatury, potępienie konserwatywnej publiczności - wywołał już jego debiutancki tomik Morgue und andere Gedichte (1912, Kostnica i inne wiersze), w którym Benn - wykorzystując doświadczenia zdobyte w toku studiów medycznych i praktyki lekarskiej - w prowokacyjny sposób zaprzeczył wyjątkowości ludzkiego istnienia, ukazując człowieka w całej jego nietrwałej i odrażającej fizyczności. Szybko stał się jednym z ważniejszych przedstawicieli rozwijającego się właśnie niemieckiego ekspresjonizmu. Pożywki dla jego pozbawionej złudzeń wizji gatunku ludzkiego, znajdującej wyraz w drastycznych obrazach cierpienia i umierania, dostarczyły okropieństwa I wojny światowej. Z tego okresu pochodzą zbiór jego tekstów prozą Gehirne (1917, Mózgi) i tom wierszy Fleisch (1917, Ciało). Po powrocie z Belgii, gdzie w czasie wojny pełnił służbę wojskową jako lekarz, otworzył w Berlinie praktykę lekarską, biorąc zarazem intensywnie udział w życiu towarzyskim i artystycznym stolicy Niemiec. W 1922 ukazały się jego Gesammelte Schriften (Pisma zebrane) i ta publikacja zakończyła ekspresjonistyczną fazę w jego twórczości. Wydany dwa lata później tom wierszy Schutt (1924, Gruz) oznaczał zwrot poety ku formom i treściom bardziej klasycznym ("absolutnym"), czemu towarzyszyło akcentowanie nietzscheańskiej idei świata jako wartości estetycznej i tragizmu samotności lirycznego Ja. W 1927 r. ukazały się jego Gesammelte Gedichte (Wiersze zebrane), rok później - Gesammelte Prosa (Proza zebrana), świadectwo zwrotu Benna - niewątpliwie pod wpływem Fryderyka Nietzschego - ku historiozoficznej eseistyce skoncentrowanej na krytyce rzeczywistości z pozycji nihilistycznych. Po otrzymaniu zakazu publikowania (1938) pisał do szuflady i dopiero w 1943 r. zdecydował się ogłosić w formie druku prywatnego Zweiundzwanzig Gedichte, 1936-1943 (Dwadzieścia dwa wiersze, 1936-1943). Poezje te weszły później do powojennego tomu Statische Gedichte (Wiersze statyczne, 1948), którym Benn przypomniał się publiczności literackiej i w którym zawarł refleksje na temat wzajemnych relacji między sztuką a rzeczywistością, między artystą a jego życiem. Wiersze te, wpisujące się w klimat powojennych Niemiec i będące przedmiotem fascynacji młodego pokolenia poetów, przyniosły mu wielką, choć spóźnioną sławę, ugruntowaną następnie przez publikację kolejnych utworów, powstałych w czasie wojny bądź tuż po niej, jak Powieść fenotypu. Fragment gorzowski (1944) i Ptolemejczyk. Nowela berlińska (1949). W 1951 r. wygłosił w Marburgu fundamentalny odczyt "Probleme der Lyrik" (Problemy liryki), który stał się w Niemczech na wiele lat wyznacznikiem nowoczesnego myślenia o poezji.


Foto: Klett-Cotta

Gottfried Benn urodził się 2 maja 1886 r. w Mansfeld w Brandenburgii w rodzinie pastora. Studiował początkowo (na prośbę ojca) teologię i filozofię w Marburgu, później - w latach 1905-11 - medycynę w Berlinie. Po ukończeniu studiów pracował najpierw jako lekarz wojskowy, później jako patolog i serolog w szpitalach berlińskich, po wybuchu I wojny światowej jako naczelny lekarz w okupowanej przez Niemców Brukseli, a od 1917 r. ponownie w Berlinie jako dermatolog i lekarz chorób wenerycznych. Równolegle i z dużym powodzeniem pisał i publikował wiersze i prozę. Wybrany w 1932 r. członkiem Pruskiej Akademii Sztuk, pozostał nim także wtedy, kiedy po mianowaniu Adolfa Hitlera kanclerzem Rzeszy wielu wybitnych członków Akademii wystąpiło z niej na znak protestu. Przez pewien czas popierał ruch narodowosocjalistyczny, wiążąc z nim nadzieję na odrodzenie się narodu niemieckiego. Tej nadziei dał wyraz m. in. w artykułach "Nowe Państwo i intelektualiści" oraz "Sztuka i władza", polemizował też z pisarzami, którzy wybrali emigrację ("Odpowiedź literackim emigrantom"). Szybko jednak rozczarował się do reżymu. Od 1935 r. pracował w wojskowej służbie zdrowia w Hanowerze, traktując to jako rodzaj emigracji wewnętrznej. Rok później, w 50-tą rocznicę urodzin, ukazały się jego Ausgewählte Gedichte (Wiersze wybrane), które w kręgach nazistowskich ocenione zostały jako "sprzeczne z naturą świństwa". W 1938 r. został wykluczony z Izby Piśmiennictwa Rzeszy (Reichsschrifttumskammer) i obłożony zakazem druku. Lata 1943-45 spędził w Gorzowie Wielkopolskim. Po wojnie wrócił do Berlina, podejmując znów praktykę lekarską. Jego późne wiersze wywarły ogromny wpływ na powojenną poezję niemiecką. Niemniej powracający z emigracji pisarze niemieccy nie szczędzili mu słów krytyki w związku z jego przejściowym zaangażowaniem się po stronie nazizmu. W opublikowanej w 1950 r. autobiografii Podwójne życie poeta odniósł się do tych zarzutów. Rok później otrzymał Nagrodę im. Georga Büchnera, a w 1952 r. Federalny Krzyż Zasługi I klasy. Zmarł 7 lipca 1956 r. w Berlinie.

W Polsce przekłady pojedynczych wierszy Benna ukazywały się przed wojną w poznańskim ekspresjonistycznym "Zdroju" (1918), zawarł je także Stefan Napierski w swojej antologii Liryka niemiecka (1936). Później pisali o poecie i tłumaczyli go w różnych latach m.in. Stanisław Barańczak, Jacek St. Buras, Andrzej Kopacki, Jan Prokop, Feliks Przybylak, Leszek Szaruga, Witold Wirpsza. W 1982 roku Krzysztof Karasek ogłosił w swoim wyborze i przekładzie Poezje wybrane. Prozę i eseistykę Benna zawiera tom Po nihilizmie (Poznań, 1998), opracowany przez Huberta Orłowskiego. M. in. postaci Benna poświęcony jest zeszyt 5-6, 2006 "Literatury na Świecie".

Recenzje:

1.

Łukasz Kaczyński, Benna wiersz absolutny, "Dziennik Łódzki", 10.05.2011

2.
Rozmowa Witolda Malesy z Tomaszem Ososińskim, Polskie Radio, pr. II, 8.06.2011
3.
Jerzy Sosnowski, Przekrwiona metafizyka, "Gazeta Wyborcza", 5.07.2011
4.
Julia Fiedorczuk, Ziemia woła, "Przystanek literacki", 1/2011
5.
Inez Okulska, Benn na pięć głosów, "Literatura na świecie", 9-10, 2011
6.
Krystyna Dąbrowska, Introwertyk w kostnicy... "Kultura Liberalna" nr 1467(44/2011), 2.11.2011
7.
Anna Kazimiera Folta, Wracając do Gottfrieda Benna (Nigdy samotniej...), Portal internetowy e-splot.pl 11.08.2011
8.
Maciej Boenisch, Gottfried Benn, ?Nigdy samotniej i inne wiersze?, Portal internetowy dwutygodnik.com  nr 75/2012
projekt | książki/autorzy | imprezy | informacje | echa medialne | linki | kontakt