Edgar Hilsenrath

Baśń o myśli ostatniej

Przekład: Ryszard Wojnakowski
Wydawnictwo "Książnica", luty 2006, 462 s.

(Wydanie oryginalne: Das Märchen vom letzten Gedanken, Dittrich-Verlag, Köln;
I wyd.: R. Piper GmbH & Co. KG 1989)



"Jestem bajarzem w twojej głowie. Nazywaj mnie meddach. A teraz bądź całkiem cicho, Towmo Chadisjanie...". Tak zaczyna się Baśń o myśli ostatniej, która jednak nie jest bynajmniej opowieścią o zdarzeniach bajkowych, lecz powieścią historyczną, osnutą na tle wydarzeń całkiem realnych. Towma Chadisjan ma być cicho, bo oto meddach zamierza opowiedzieć mu historię jego narodu, historię Ormian, zaczynającą się u stóp góry Ararat, gdzie po potopie osiadła arka Noego, aż po czasy pierwszej wojny światowej, kiedy to po wybuchu wojny rosyjsko-tureckiej w 1915 roku Turcy zgotowali kilkumilionowej społeczności ormiańskiej los porównywalny z losem Żydów ćwierć wieku później.
W szczególności Towma dowiaduje się o dramatycznych doświadczeniach swojego ojca, Wartana Chadisjana, który, uwięziony i torturowany przez Turków, cudem uchodzi z życiem, walczy w szeregach Armii Czerwonej, trafia na Syberię, stamtąd przedostaje się do Szwajcarii, by w 1940 roku udać się ze szwajcarskim paszportem do Polski w celu ratowania mienia żydowskiego. Utraciwszy paszport Wartan Chadisjan trafia jednak do Auschwitz (bo przecież trudno odróżnić Ormianina od Żyda) i kończy swoją ziemską wędrówkę w komorze gazowej. Tu dobiega też końca opowieść bajarza, pełna dramatyzmu, ale też humoru, mieniąca się wieloma barwami, obfitująca w okrutne i drastyczne opisy tortur i i gwałtów, ale też wiodąca głęboko w świat kultury i obyczajowości Ormian.
Powieść w pierwszym rzędzie wydobywa z zapomnienia bardzo konkretny epizod historii ludzkości, jest swego rodzaju hołdem pisarza, który sam cudem uniknął losu Wartana Chadisjana, złożonym pamięci ofiar ostatecznego rozwiązania ?kwestii ormiańskiej?. Hilsen+ath nie pozostawia wątpliwości, że to ówczesne władze tureckie były odpowiedzialne za ten pierwszy w historii świata holocaust. Jednocześnie jednak daje do zrozumienia, że zagłada Ormian podczas pierwszej wojny światowej nie jest dla niego czymś wyjątkowym, że dostrzega w niej wręcz swoisty paradygmat historyczny, nie tylko - choć przede wszystkim - dwudziestowieczny.


Foto: Volker Dittrich

Edgar Hilsenrath urodził się w 1926 r. w Lipsku w rodzinie żydowskiej. W 1938 r. matka uciekła z nim do Rumunii, stamtąd deportowany został w 1941 r. do żydowskiego getta w ukraińskim Mohylewie. Swoje wojenne losy opisał w powieści Nacht (1964). Po wojnie wyemigrował do Palestyny, a na początku lat 50-tych do USA. Od lat 70-tych mieszka w Niemczech. Do tego czasu jego książki ukazywały się najpierw w przekładach, głównie na angielski, a w latach 80-tych, zwłaszcza w USA, należały do tzw. klasycznej literatury undergroundowej.
W Polsce znany jest jako autor przewrotnej powieści satyrycznej Nazista i fryzjer (1994, wyd. niem. 1977). Na jego dorobek składają się ponadto m.in. takie powieści jak Gib acht, Genosse Mandelbaum (1979), Bronskys Geständnis (1980), Zibulsky oder Antenne im Bauch (1983), Moskauer Orgasmus (1992), Jossel Wassermanns Heimkehr (1993), Die Abenteuer des Ruben Jablonsky (1997). Za Baśń o myśli ostatniej został w roku 1989 wyróżniony nagrodą im. A. Döblina.

projekt | książki/autorzy | imprezy | informacje | echa medialne | linki | kontakt