Uwe Johnson

Domniemania w sprawie Jakuba

Z posłowiem Zdzisława Jaskuły

Powieść ukazała się w przekładzie Sławy Lisieckiej w w październiku 2008 roku, nakładem Spółdzielni Wydawniczej "Czytelnik" w Warszawie, 295 s.
(wydanie oryginalne: Mutmassungen über Jakob. Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 1959)


Powieść Domniemania w sprawie Jakuba ukazała się w roku 1959 i została okrzyknięta "wielkim wyjątkiem" przez Hansa Magnusa Enzensbergera, który stwierdził też, że swoim debiutanckim utworem Uwe Johnson w przekonujący pod względem formalnym sposób zmierzył się z "wołającym o pomstę do nieba tematem podzielonych Niemiec".

Książka opowiada historię Jakuba Absa, który w październiku 1956 roku jako pracownik Niemieckich Kolei ma obowiązek priorytetowego odprawiania radzieckich transportów wojskowych, jadących stłumić powstanie na Węgrzech. W roku 1945 po wędrówce wraz z matką z Pomorza trafia do małego miasteczka Jerichow. Schronienia uciekinierom udzielają stolarz-artysta Heinrich Cressphal i jego córka Gesine. Gesine studiuje anglistykę i w roku 1953 wyjeżdża na Zachód.
Tam pracuje jako sekretarka w Kwaterze Głównej NATO. Kapitan Rohlfs otrzymuje zadanie zwerbowania Gesine poprzez Jakuba i jego matkę do współpracy z kontrwywiadem wojskowym.
Pierwszego dnia powstania na Węgrzech Gesine przyjeżdża nielegalnie do NRD. Spotyka się z dr. Jonasem Blachem, który jest w niej zakochany. Blach opowiada jej o niepokojach i nadziejach intelektualistów w Berlinie Wschodnim po XX Zjeździe KPZR. W czasie krótkiej wizyty w Meklemburgii Gesine przyznaje się przed sobą do miłości do Jakuba. Za zgodą STASI Jakub odwiedza Gesine w Niemczech Zachodnich.
Tam właśnie uciekła jego matka po pierwszym przesłuchaniu przez STASI. W czasie, gdy Jakub przebywa w Niemczech Zachodnich, zdławione zostaje powstanie na Węgrzech. Mimo prośby Gesine, by z nią został, Jakub wraca do NRD, gdzie ginie w tajemniczym wypadku.

Historia opowiedziana jest od końca. Jakub Abs nie żyje, gdy się zaczyna. Słynne i wielokrotnie cytowane pierwsze zdanie: "Ale Jakub zawsze przechodził na przełaj przez tory", sygnalizuje niewiarę w oficjalną wersję jego śmierci, rozpuszczaną przez władze. Zaczynają się tytułowe "domniemania", które nie prowadzą do żadnej jednoznacznej odpowiedzi: czy to likwidacja na zlecenie STASI, wypadek z powodu gołoledzi i porannej mgły w listopadzie, samobójstwo? Złamanie chronologii narracji, daleko posunięte zdialogizowanie powieści bez wprowadzania osób mówiących, naprzemienne stosowanie trzech zupełnie różnych sposobów narracji: od wyróżnionych kursywą monologów, przez dialogi narratora aż po odbiegającą od szkolnych zasad interpunkcję początkowo utrudniały recepcję powieści.


Foto: Michael Bengel

Uwe Johnson urodził się w roku 1934 w dzisiejszym Kamieniu Pomorskim. Studiował germanistykę na uniwersytecie w Rostocku, pragnąc zostać redaktorem w wydawnictwie. Występuje jednak przeciwko nagonce na Kościół Ewangelicki i zostaje relegowany z uczelni. Kontynuuje studia na Uniwersytecie im. Karola Marksa w Lipsku i pisze pracę dyplomową u Hansa Mayera. W roku 1958 opuszcza NRD i osiedla się w Berlinie Zachodnim w dzielnicy Friedenau, w bezpośrednim sąsiedztwie Güntera Grassa.
W roku 1961 ukazuje się jego druga powieść, zatytułowana Das dritte Buch über Achim. Po dwuletnim pobycie w USA (1966-1968) Johnson rozpoczyna pracę nad swoim głównym dziełem: Jahrestage. Aus dem Leben von Gesine Cresspahl. Pierwsze trzy części ukazują się na przestrzeni lat 1970-1973 część ostatnia w roku 1983. Jahrestage to próba autora uświadomienia sobie swoich korzeni bez popadania w nostalgię. Ponadto powieść ta jest wzorcowym przedstawieniem stosunku jednostki do władzy totalitarnej - temat, który przewija się we wszystkich dziełach Johnsona.
W roku 1974 Uwe Johnson przeprowadza się do Sheerness-on-Sea, do domu na wyspie Sheppey w hrabstwie Kent, na wprost ujścia Tamizy. Johnson jest członkiem Gruppe 47. Więzy szczególnie bliskiej przyjaźni łączą go ze szwajcarskim pisarzem Maxem Frischem oraz od czasu pobytu Johnsona w USA - z Hannah Arendt oraz wydawcą Helen Wolff. Johnson był wielokrotnie nagradzany, otrzymał m.in. Międzynarodową Nagrodę Wydawców (1962), nagrodę im. Georga Büchnera (1970), nagrodę im. Wilhelma Raabe (1975) oraz nagrodę im. Tomasza Manna (1979).

13 marca 1984 roku Uwe Johnson został znaleziony martwy w swoim domu w Sheerness-on-Sea. Śmierć z powodu niewydolności serca nastąpiła już w nocy z 23 na 24 lutego. Heinrich Böll napisał po śmierci Uwe Johnsona: "Jego wielkość polegała na jedności cierpliwości i smutku, prostoty i wrażliwości, gniewu i skrupulatności: postrzegał swój czas w jedynie możliwy sposób. Dopiero późniejsze epoki dostrzegą jego wielkość".

W czasach PRL-u Uwe Johnson uważany był za reakcjonistę i rewizjonistę, którego nie wolno publikować. Nawet jednak po roku 1989 i zniesieniu cenzury żaden polski wydawca aż do dziś nie wpadł na pomysł, by wydobyć z zapomnienia tego przemilczanego dotąd powieściopisarza, jednego z największych pisarzy niemieckojęzycznych okresu powojennego. Publikacja Spółdzielni Wydawniczej "Czytelnik" to pierwsza książka Uwe Johnsona w języku polskim.

Recenzje:

1.

Mateusz Fafiński, Pociągi pod specjalnym nadzorem, Gazeta Wyborcza, Olsztyn, on-line, 13.01.2009

2.
Maciej Robert, Uwe Johnson Domniemania w sprawie Jakuba, Notes Wydawniczy, 12/2008
3.
Juliusz Kurkiewicz, Grecka tragedia w NRD, Tygodnik Powszechny, dodatek "Książki w Tygodniku", 15.03.2009
4.
Leszek Szaruga, W trybie przypuszczającym, "Nowe Książki", nr 4/2009
5.
Paweł Gołobruda, Enerdowskie ciemności, "Lampa", 12/2008
6.
(B), Człowiek i system, "Modny Kraków", nr 3-4, 2008
7.
Alan Sasinowski, Uwe Johnson - wybitny, nieznany - LITERATURA. Nie będzie tu żadnej "ostalgii", Internetportal Transodra Online, 3.12.2009
8.
Leszek Żyliński, Domniemania w sprawie..., "Borussia", 48/2010
projekt | książki/autorzy | imprezy | informacje | echa medialne | linki | kontakt