Golo Mann

Niemieckie dzieje w XIX i XX wieku

Z posłowiem prof. Roberta Traby

Książka w przekładzie Andrzeja Kopackiego ukazała się nakładem Stowarzyszenia Wspólnota Kulturowa "Borussia" w maju 2007 roku, 601 stron.
(wydanie oryginalne: Deutsche Geschichte des 19. und 20. Jahrhunderts. Büchergilde Gutenberg, Frankfurt am Main 1958, 10. Auflage: Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main 2004)


"Historia jest opowiadaniem", pisze Golo Mann. I dalej: "Historyk często nie potrafi wymienić oddzielnie przyczyn i skutków; umie tylko powiedzieć: tak się złożyło i właśnie dlatego jest, jak jest. Opis i wyjaśnienie stają się tym samym. Wówczas w samym wydarzeniu tkwi jego przyczyna". Oba te cytaty dobrze charakteryzują dwie zasadnicze cechy Niemieckich dziejów w XIX i XX wieku. Po pierwsze ogólną: dziejopisarstwo Manna należy do żywiołu literatury pięknej. Po drugie bardziej szczegółową: znamienne dla historiografii relacje - między wydarzeniem a przyczyną, opisem a wyjaśnieniem - zbiegają się pod piórem autora w nierozdzielną całość, która stanowi literacki obraz procesu historycznego.
Są zatem Dzieje Manna opowiadaniem, gawędą, esejem - dziełem literackim, które od beletrystyki sensu stricto odróżnia jego niefikcjonalność i które zbliża się do niej poprzez język: bogaty w mocne zdania, czytelne kadencje, czasem omal kolokwialny, zawsze precyzyjny, nie lękający się anegdoty, psychologizmu, zarazem pewnie zmierzający torem dyskursu. Totalność tego opowiadania o kilkuset latach historii Niemiec buduje się z mozaiki wątków i z wielu wymiarów opisywanego świata.
Mann omawia więc "wielkie" wydarzenia, przebieg sporów dyplomatycznych i wojen, ale też działalność jednostek, grup, ruchów ideowych, szczegóły politycznej codzienności. Z tej tkanki wyłania się proces dziejowy - historia niemieckiego rozczłonkowania, federalizmu, centralizmu; Prusy i Rzesza; Niemcy "sami w sobie" i w otoczeniu innych narodów; centralny fragment dziejów Europy. Opowiadanie bywa polemiczne wobec innych stanowisk, używa różnorodnych narzędzi - od analizy politologicznej przez szkic socjologiczny do (wyjątkowo smacznych) sylwetek mężów stanu i pospolitych polityków, królów i rewolucjonistów, filozofów i pisarzy.
Co znamienne dla historiograficznego warsztatu Manna: materią jego opowieści jest, z jednej strony, rzeczywistość historyczna (np. praktyka konstytucyjna), z drugiej zaś - historia idei, ferment umysłowy; jedno splata się z drugim, a istota tego splotu znajduje wyraz choćby w przywoływanych przez Manna dziejach związku państwa i ducha.

Jak określić postawę Golo Manna wobec przedmiotu jego dzieła? Mówiąc najkrócej: jest to postawa niemieckiego patrioty, który dobrze wie, o czym pisze; dzięki temu potrafi solidnie - choć kontrowersyjnie dla polskiego ucha - argumentować jako adwokat sprawy niemieckiej. Bywa też jednak bezlitosnym oskarżycielem, co zwłaszcza w odniesieniu do dziejów XX wieku wydaje się wprawdzie łatwe, ale w ujęciu Manna nabiera niebłahej wagi intelektualnej.


Foto: Hella Wolff-Seybold

Golo Mann (ur. 1909 w Monachium), syn Tomasza Manna, studiował filozofię i historię w Monachium, Berlinie i Heidelbergu. W 1933 emigrował do Szwajcarii, potem do Francji. W Zurychu (1937-40) redagował pismo Tomasza Manna "Mass und Wert", we Francji był m.in. wykładowcą uniwersytetu w Rennes. W 1940 wraz z wujem, Henrykiem Mannem, udało mu się przedostać przez Pireneje do Hiszpanii i następnie do USA.
Od 1942 wykładał historię na różnych uniwersytetach w Ameryce. Po powrocie do Europy (1958) pracował w latach 60-tych na uniwersytetach w Münster i Stuttgarcie. Brał żywy udział w licznych i głośnych debatach historycznych w Niemczech. Otrzymał wiele nagród, m.in. im. Schillera (1965), im. Büchnera (1968) i im. Goethego (1985) Zmarł w roku 1994 w Leverkusen. Oprócz Dziejów do jego najważniejszych publikacji należą: biografie Friedrich von Gentz (1947) i zwłaszcza Wallenstein (1971) oraz zbiór esejów Wir alle sind, was wir gelesen (1989).

Recenzje:

1.

Paweł Huelle, Podróż w ciemność historii, "Dziennik", 3.07.07

2.

Lektor, Historia jako opowieść. Golo Mann: Niemieckie dzieje w XIX i XX wieku, "Tygodnik Powszechny", 24.07.2007

3.

Krzysztof Masłoń, Kto nie chce być wypędzon, sam wypędzać musi, "Rzeczpospolita", dodatek Plus Minus, 25.08.2007

4.
Bartosz Staszczyszyn, Historia jest opowieścią, "Życie Warszawy",19.08.2007
5.
Tomasz Pichór, Zrozumieć Niemcy, Kwartalnik "Nowe Sprawy Polityczne", nr 33 (2007)
6.
Golo Mann i pisanie historii Niemiec (rozmowa Roberta Traby z Włodzimierzem Borodziejem, Basilem Kerskim, Andrzejem Kopackim i Adamem Michnikiem), Kwartalnik "Borussia", nr 44-45/2008
projekt | książki/autorzy | imprezy | informacje | echa medialne | linki | kontakt