Robert Schindel

Rodowody

Powieść ukazała się w przekładzie Jacka St. Burasa nakładem krakowskiego wydawnictwa Austeria w maju 2006 roku, 323 s.
(Wydanie oryginalne: Gebürtig. Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 1992)


Akcja powieści rozgrywa się na przełomie 1983 i 1984 roku przede wszystkim, choć nie wyłącznie, w Wiedniu. Posługując się skomplikowaną figurą podwójnego narratora w postaci bliźniaków, z których jeden uczestniczy w zdarzeniach, drugi zaś je opisuje, chociaż w istocie rzeczy są jedną i tą samą osobą, autor rozwija równolegle kilka stopniowo zazębiających się wątków biograficznych. Ich bohaterami są (wzorowani na postaciach autentycznych) potomkowie żydowskich ofiar i austriackich bądź niemieckich katów okresu drugiej wojny światowej.
Jedną z głównych postaci powieści jest żydowsko-austriacki pisarz Hermann Gebirtig, więzień obozów koncentracyjnych, który po latach emigracji w USA przyjeżdża do Wiednia jako świadek w procesie nazistowskiego zbrodniarza. Przeszłość, o której chciałby zapomnieć, dopada go zupełnie inaczej niż Konrada Sachsa, syna nazistowskiego lekarza w Oświęcimiu (postać wzorowaną na Niklasie Franku, synu Hansa Franka), ale uporać się z nią nie potrafią obaj.
Rozwijając te i liczne inne wątki Schindel tworzy złożoną panoramę życia po holokauście, ukazując trudności wzajemnego zrozumienia i porozumienia Żydów i nie-Żydów, tych, którzy przeżyli, i potomków ich oprawców, a także powszechność spychania przeszłości w niepamięć z jednej i niemożność zapomnienia o niej z drugiej strony.
Odtwarzając atmosferę wzajemnych uprzedzeń i przemilczeń, klimat skrępowania, wstydu i kłamstwa autor miejscem akcji uczynił Wiedeń z jego bogatym życiem towarzyskim inteligenckiej i artystycznej (głównie lewicowej) elity miasta, toczącym się z upodobaniem w kawiarniach i knajpach, gdzie w oparach wina problematyka austriacko-żydowska zyskuje specyficzny wymiar i wyraz.
Impulsem do napisania powieści była dyskusja, która w połowie lat osiemdziesiątych rozpętała się wokół wojennej przeszłości ówczesnego kandydata na prezydenta kraju, Kurta Waldheima, przeradzając się w pierwszą tak powszechną rozprawę publiczną z przeszłością w Austrii.
Jednak sposób, w jaki Schindel przedstawia tę do dziś nie przezwyciężoną w Austrii problematykę, daleki jest od solennej powagi i namaszczenia. Wiele jest w tej powieści sarkastycznego humoru, zjadliwej ironii, groteski, a nawet zwykłego komedianctwa, które jedni odczytają jako wyraz braku respektu autora wobec w istocie niezbyt zabawnej tematyki książki, inni zaś jako maskę, skrywającą jego prawdziwe i nader odmienne uczucia.
Na podstawie tej powieści powstał w 2002 roku austriacko-niemiecko-polski film fabularny w reżyserii autora i Lukasa Stepanika z udziałem m.in. polskich aktorów, Daniela Olbrychskiego i Marii Seweryn, oraz Edwarda Kłosińskiego jako operatora.


Zdjęcie: Isolde Ohlbaum
(c) Isolde Ohlbaum

Robert Schindel (ur.1944), poeta i prozaik, syn austriackich komunistów pochodzenia żydowskiego, działaczy antyfaszystowskiego ruchu oporu (po aresztowaniu ojciec zginął w Dachau, matka przetrwała Oświęcim i Ravensbrück), przeżył wojnę jako "dziecko nieznanych rodziców z marginesu społecznego", ukryty pod tą przykrywką przez matkę w hitlerowskim (!) domu dziecka w Wiedniu.
Usunięty z gimnazjum za "złe zachowanie" (egzamin maturalny zdał zaocznie w 1967), wcześnie związał się z ruchem komunistycznym (1961-67 był aktywnym członkiem Komunistycznej Partii Austrii). W latach 1967-74 studiował w Wiedniu prawo i filozofię i do 1968 był rzecznikiem "Komuny Wiedeńskiej", najbardziej radykalnego odłamu wiedeńskiego ruchu studenckiego. Następnie, do 1978 roku, uprawiał działalność polityczną w kręgach maoistycznych.
Debiutował jako poeta pod koniec lat 50-tych. Utrzymując się z dorywczych zajęć (na poczcie, kolei, jako bibliotekarz, redaktor agencji prasowej i instruktor na kursach dla bezrobotnych) pisał jednocześnie dla filmu, radia i telewizji. Od 1986 uprawia literaturę jako wolny zawód, często zabierając głos w publicznych debatach o przeszłości i teraźniejszości Austrii.
Jego dorobek pisarski to m.in. szereg tomików wierszy, jak Ohneland. Gedichte vom Holz der Paradeiserbäume 1979-1984 (1986), Geier sind pünktliche Tiere (1987), Im Herzen die Krätze (1988), Ein Feuerchen im Hintennach. Gedichte 1986-1991 (1992), Nervös der Meridian (2003), Fremd bei mir selbst. Die Gedichte 1965-2003 (2004), Wundwurzel (2005), powieści Kassandra (1970) i Gebürtig (1994) oraz opowiadania zebrane w tomie Die Nacht der Harlekine (1994).
Otrzymał szereg nagród, m.in. nagrodę im. Ericha Frieda (1993), nagrodę im. Eduarda Mörike (2000) i nagrodę miasta Wiednia (2003).

Recenzje:

1.

2.
Anna Majkiewicz, Cały ten koszmar tkwi w tajemnicy..., Kwartalnik literacki "FA-art", nr 2-3/2008
projekt | książki/autorzy | imprezy | informacje | echa medialne | linki | kontakt